PODRĘCZNIK INTELIGENTA POLSKIEGO

Autor "Rodowodów niepokornych" Bogdan Cywiński w latach 70-tych był jednym z najbardziej znanych publicystów umiarkowanej opozycyjnej inteligencji katolickiej. W 1981 pełnił funkcję zastępcy redaktora naczelnego "Tygodnika Solidarność", Obecnie pozostając nieco na uboczu nadal pisuje w "Tysolu", "Więzi" i "Znaku".

Znaczenie "Rodowodów..." dla formowania postaw opozycji w PRL podkreślali min. Aleksander Hall i Jarosław Kaczyński. Opozycyjna inte­ligencja mogła poczuć się kontynuatorem idei walki o niepodległość lub sprawiedliwość społeczną z przełomu XIX i XX wieku. "Na tle ogółu lękającego się niebezpiecznej działalności społeczno-ideowej, na tle dość powszechnego (...) w tym pokoleniu zmaterializowania i bezideowości, stanowili oni cenne elity nonkonformistyczne, które stać było na dokonanie wyborów ideowych, w każdym przypadku oznaczające płynięcie pod prąd, zakwestionowanie własnej kariery, często nawet wolności. a w momentach krańcowych - życia" Ta cytat mógłby pochodzić z podręcznika historii o latach 70-tych i 80-tych tego wieku.

Głównym bohaterem książki jest radykalny inteligent uczestniczący w tajnym nauczaniu, walce o niepodległość lub socjalizmie (polskim lub ponadnarodowym). Początkiem było powstanie tajnych kółek samokształceniowych i bibliotek we wszystkich szkołach średnich na terenie "kraju priwislanskiego". Kilkadziesiąt lat trwała tajna walka polskich uczniów z rusyfikacyjnym systemem edukacji - zakończona powszechnym strajkiem szkół średnich w 1905 z żądaniem przywrócenia języka polskiego. Później konspiracyjna działalność w ruchu socjalistycznym lub narodowym. Autor obszernie analizuje postawy socjalistów-internacjonalistów przeciwnych podnoszeniu hasła niepodległości - to pozwala zrozumieć źródła zachowań postkomunistów i dzisiejszej lewicy.

Najistotniejszą część książki stanowi obszerna analiza konfliktu radykalnej inteligencji (socjalistycznej ale również narodowej) z Kościołem. Spór miał kilka wymiarów: światopoglądowy (walka o rząd dusz między inteligencją a hierarchią Kościoła), polityczny (antyklerykalni socjaliści kontra narodowcy i chrześcijańscy demokraci bliżsi koncepcji Polaka-katolika, zwolennicy zmian przeciwko obrońcom tradycyjnego porządku społecznego), obyczajowy (konserwatyści przeciw oświeceniowym reformatorom z Zachodu). Główni aktorzy tego sporu są obecni na polskiej scenie politycznej do dziś, choć ulegli pewnym przemianom. W książce mamy analizę kulturową formacji Polaka-katolika, dominującej os prawicy do 1945 roku, a dziś również znaczącej. To istnieniu tej formacji sukcesy literackie zawdzięczali Rodziewiczówna, Sienkiewicz i Jesske-Choiński. Głównymi elementami postawy Polaka-katolika były solidaryzm społeczny (negacja istnienia konfliktów klasowych w społeczeń­stwie), idealizacja polskiego dworu jako ostoi katolicyzmu i polskości oraz sprzeciw wobec nowych zagranicznych prądów umysłowych (socjalizm, emancypacja kobiet, teoria ewolucji itp.).

Autor opisuje również społeczno-polityczną prasę tego okresu, głównie na przykładzie pisma "Głos" - początkowo socjalistycznego o zabarwieniu narodowym, później organu endecji (podobna droga jak "Głosu" Macierewicza i Naimskiego 1977-1991). Interesujący wątek to również późniejsze spory polityków tego pokolenia w Polsce niepodległej.

Wadą książki jest fakt, że sam autor jest nieco zapomniany a wznowienie dotrze pewnie do niewielu czytelników. Może będzie ich więcej niż w czasach podziemia...

Piotr Pietrasz

Bogdan Cywiński "Rodowody niepokornych", Wydawnictwo "Świat Książki, Warszawa 1995, wydanie II

"Centruś", nr 6(7), październik-listopad 1996, ogólnopolski biuletyn Forum Młodych Porozumienia Centrum

« Wracaj

Copyright © 2005-2010 Piotr Pietrasz